Εγγραφείτε για να λαμβάνετε ενημερωτικά email για τα νέα του Κέντρου Πρόληψης απευθείας στο email σας.

ΟΜΑΔΕΣ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ - Πανελλήνια Συνάντηση 2005

6η ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΦΟΡΕΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ ΣΤΟ Ν. ΑΧΑΪΑΣ

ΓΙΑΝΝΑ ΖΟΡΜΠΑ, Π. ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ, Θ. ΣΤΑΥΡΟΥ, Ε. ΚΩΤΣΙΑ
(ΚΕΝΤΡΟ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Ν. ΑΧΑΪΑΣ)

    Στη παρούσα εισήγηση θα προσπαθήσουμε να αποτυπώσουμε την εμπειρία μας από την εθελοντική εργασία στην πρόληψη, έτσι όπως την έχουμε βιώσει μέσα από την δική μας επαγγελματική και εθελοντική ταυτόχρονα ιδιότητα, αλλά και μέσα από την συνεργασία με τους εθελοντές της Κίνησης «ΠΡΟΤΑΣΗ» και του Κέντρου Πρόληψης Ν. Αχαΐας. Επιλέξαμε να επικεντρωθούμε στα οφέλη που προκύπτουν από την εμπλοκή των εθελοντών στην πρόληψη καθώς και σε κάποια ιδιαίτερα σημεία και συνθήκες που καθορίζουν την βιωσιμότητα και την προοπτική της εθελοντικής δράσης.

    Αυτά τα σημεία αφορούν κυρίως :
  • στο προφίλ του φορέα που εργάζεται με εθελοντές
  • στις σχέσεις εθελοντών και επαγγελματιών
  • στο προφίλ και κίνητρα των εθελοντών
  • στην εκπαίδευση των εθελοντών
  • & τέλος στις ομάδες έργου που συμμετέχουν οι εθελοντές
  •     Επιχειρώντας να δώσουμε έναν ορισμό του εθελοντή στον τομέα της πρόληψης της εξάρτησης θα λέγαμε ότι είναι ο πολίτης που αντιλαμβάνεται την προσωπική ευθύνη για το πρόβλημα της εξάρτησης και επιλέγει με δέσμευση να εκπαιδευτεί και να συνεργαστεί με άλλους, ώστε να συμβάλλει μέσα από την προσωπική του στάση και δραστηριοποίηση στη μείωση ή εξάλειψη των αιτιών της εξάρτησης και στη διαμόρφωση ενός θετικού τρόπου ζωής.

    Η εθελοντική εργασία στηρίζει την πρόληψη και από μόνη της έχει προληπτικό αποτέλεσμα. Ο ρόλος των εθελοντών στην πρόληψη είναι ανεκτίμητος στην προώθηση των στόχων της και αναφερόμαστε στα οφέλη που προκύπτουν τόσο για τους ίδιους τους εθελοντές, όσο και για το φορέα πρόληψης, την κοινότητα και τις ομάδες στόχου στις οποίες παρεμβαίνουμε.

        Η εθελοντική δράση συμβάλει στην προώθηση των στόχων της πρόληψης γιατί δίνει την δυνατότητα :
  1. Να έχουμε καλύτερη εικόνα για την πραγματικότητα της κοινότητας στην οποία παρεμβαίνουμε, όπως το ποιες είναι οι ανάγκες της, ποιες οι αντιλήψεις για το πρόβλημα της εξάρτησης και ποιο το επίπεδο ωριμότητας για συμμετοχή σε δράσεις πρόληψης.
  2. Να αναγνωρίσουμε και να προσεγγίσουμε τους πιο ευαίσθητους κρίκους της κοινότητας για την έναρξη των δράσεων πρόληψης.
  3. Να ανακαλύψουμε τις αποτελεσματικότερες μεθόδους προσέγγισης και κινητοποίησης της κοινότητας.
  4. Να εντοπίσουμε και να αξιοποιήσουμε τις διαθέσιμες πηγές (φορείς, άνθρωποι – κλειδιά, κοινοτικοί πόροι κ.λ.π.)
  5. Να μεταλαμπαδευτούν οι αρχές της πρόληψης στην κοινότητα μέσα από τις ζυμώσεις που προκαλούν οι εθελοντές με την προσωπική στάση και δράση τους.
  6. Να μειώσουμε την απομόνωση και την παθητικότητα μέσα από την συνεργασία και την δράση των εθελοντών και να γίνει η πρόληψη υπόθεση της τοπικής κοινότητας.
  7. Να εδραιώσουμε τη συλλογική ευθύνη για την πρόληψη και η συμμετοχή στις ομάδες εθελοντών να αποτελέσει μια έμπρακτη απάντηση στην ανάγκη για διαμόρφωση νέων μορφών δικτύωσης στην κοινότητα.

Προφίλ του φορέα που εργάζεται με εθελοντές

        Μέσα από την εμπειρία μας έχουμε διαπιστώσει ότι υπάρχουν κάποιες συνθήκες που είναι σημαντικό να ισχύουν για έναν φορέα που εργάζεται με εθελοντές :
  • Ο φορέας πρόληψης που επιθυμεί να προσελκύσει και να αξιοποιήσει εθελοντές θα πρέπει να έχει ξεκάθαρο όραμα για το ρόλο των εθελοντών
  • Χρειάζεται να έχει προβλέψει το πλαίσιο λειτουργίας των εθελοντών και να έχει εξασφαλίσει την απαραίτητη υποδομή
  • Να δίνει επαρκώς το στίγμα του (φιλοσοφία, ταυτότητα, δομή κ.λ.π.)
    Χρειάζεται μια δομή αρκετά ευέλικτη και όσο το δυνατό λιγότερο γραφειοκρατική
  • Να έχει προβλέψει και να δίνει δυνατότητες εκπαίδευσης, εμψύχωσης και ανατροφοδότησης
  • Να διασφαλίζει την εμπλοκή των εθελοντών στη δομή και να καλλιεργεί την αίσθηση της συνυπευθυνότητας για την πορεία του φορέα.
  • Να φροντίσει μέσα από κατάλληλες διεργασίες για την ομαλή συνύπαρξη των εθελοντών και επαγγελματιών.
  • Να διευκολύνει την κάθετη και οριζόντια επικοινωνία μεταξύ των διάφορων ομάδων.
  • Να βρίσκεται σε μια διαδικασία συνεχούς αυτοαξιολόγησης για να μπορεί να αφουγκράζεται τις εσωτερικές διεργασίες των ομάδων εθελοντών και να βελτιώνει τη λειτουργία του, ώστε να καλύπτει τις ανάγκες των μελών πληρέστερα.

Σχέσεις επαγγελματιών – εθελοντών στο φορέα πρόληψης

    Προκειμένου να συνυπάρξουν οι δυο ρόλοι επαγγελματία – εθελοντή σε ένα φορέα πρόληψης χρειάζεται να δίνεται χώρος για διεργασίες που οι μετέχοντες να βιώνουν το όφελος από την συνύπαρξη και συμπληρωματικότητα των δυο ρόλων. Σύμφωνα με την εμπειρία μας οι εθελοντές είναι οι πιο ευαίσθητοι κρίκοι της κοινότητας στην οποία απευθύνονται και εφαρμόζονται τα προγράμματα πρόληψης. Είναι τα μέλη της κοινότητας που μπορούν να εμπνεύσουν με το όραμα τους και το προσωπικό τους βίωμα. Από την άλλη μεριά οι επαγγελματίες είναι τα μέλη της κοινότητας που διαθέτουν την επιστημονική κατάρτιση και τεχνογνωσία, ώστε οι επιστημονικές γνώσεις να υπηρετήσουν την κοινότητα και να την βοηθήσουν να ανταπεξέλθει στο πρόβλημα και να προωθήσει τους στόχους της πρόληψης.

        Προκειμένου να συναντηθούν οι δυο ρόλοι και να είναι συμπληρωματικοί χρειάζεται :
  • Τόσο οι επαγγελματίες όσο και οι εθελοντές να είναι σε μια διαδικασία προσωπικής αλλαγής και ανοιχτοί στο να αξιοποιήσουν την μεταξύ τους αλληλεπίδρασης και
  • να συνυπάρχουν και τα δυο στοιχεία (γνώση/ επιστημονικότητα και βίωμα) και στους δύο ρόλους άσχετα αν υπερτερεί το ένα ή το άλλο στοιχείο στον κάθε ρόλο αντίστοιχα.
  • Ο κίνδυνος υπάρχει όταν ο επαγγελματίας οχυρώνεται πίσω από το ρόλο του ειδικού και κρατάει απόσταση από τον εθελοντή ή όταν ο εθελοντής βιώνει ανταγωνιστικά ή σε αντιπαράθεση τη σχέση. Πολλές φορές πάλι είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα ο ένας ρόλος επωφελείται από αυτό που του προσφέρει ο άλλος. Μόνο όταν καταφέρουν οι δυο ρόλοι να συναντηθούν και αξιοποιήσει ο ένας αυτό που του προσφέρει ο άλλος υπάρχει πιθανότητα να προκύψει το μεγαλύτερο δυνατό όφελος από αυτή την κοινή πορεία.

Προφίλ και κίνητρα εθελοντών

        Η εμπειρία μέχρι τώρα μας έχει δείξει ότι το αρχικό κίνητρο εθελοντικής συμμετοχής μπορεί να είναι διαφορετικό από το κίνητρο που έχει ο εθελοντής στη συνέχεια της συμμετοχής του στο φορέα.
    Τα βασικότερα κίνητρα των εθελοντών είναι κυρίως :
  • Η διάθεση για προσφορά στο κοινωνικό σύνολο και το ενδιαφέρον για το κοινωνικό γίγνεσθαι
  • Η ανάγκη για επαφή και επικοινωνία με άλλους ανθρώπους και για δημιουργία σχέσεων
  • Η δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου
  • Η ανάγκη για προσωπική εξέλιξη και αλλαγή
  • Η απόκτηση γνώσεων και χρήσιμων εμπειριών για την επαγγελματική τους εξέλιξη
  • Η αποδοχή της φιλοσοφίας της πρόληψης και η αναγνώριση της προσωπικής ευθύνης για το πρόβλημα της ουσιοεξάρτησης

    Ανάλογα με το προφίλ των εθελοντών (ηλικία, ιδιότητα, επαγγελματική, οικογενειακή κατάσταση κ.λ.π.) υπερισχύουν και κάποια από τα παραπάνω κίνητρα.
    Τα τελευταία χρόνια έχει φανεί μια διάθεση για προσφορά από άτομα νεαρότερης ηλικίας (20-30 ετών) που συνήθως είναι σπουδαστές ή απόφοιτοι ανθρωπιστικών σπουδών. Τα κίνητρα που υπερισχύουν σ' αυτή την κατηγορία των εθελοντών είναι η απόκτηση γνώσεων και εμπειριών για την επαγγελματική τους εξέλιξη και η δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου. Με την σύσταση του Κέντρου Πρόληψης και την μεγαλύτερη ανάπτυξη των προγραμμάτων πρωτογενούς πρόληψης εκφράζουν πλέον την επιθυμία για εθελοντική συμμετοχή οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί. Η συμμετοχή αυτών των ανθρώπων σε εκπαιδεύσεις που διοργανώνονται από το Κέντρο Πρόληψης και την «ΠΡΟΤΑΣΗ» συμβάλει στην καλύτερη γνωριμία με τον φορέα και τη φιλοσοφία της πρόληψης.
Επιπλέον τους δίνεται η ευκαιρία να βιώσουν το προσωπικό όφελος που προκύπτει από την συμμετοχή σε δράσεις πρόληψης, όποτε και το βασικότερο κίνητρο τους για εθελοντική δραστηριοποίηση είναι η ανάγκη για προσωπική βελτίωση και για στήριξη στο ρόλο τους. Τα πρώτα χρόνια κυρίως λειτουργίας της «ΠΡΟΤΑΣΗΣ» αλλά και σήμερα προσεγγίζουν το φορέα πολίτες που ενδιαφέρονται να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση του προβλήματος έχοντας διάθεση για προσφορά. Τις περισσότερες μάλιστα φορές έχοντας σε σύγχυση την πρωτογενή με την δευτερογενή πρόληψη. Όλα αυτά τα χρόνια υπάρχει και ένα ποσοστό ανθρώπων που η εθελοντική δράση και η φιλοσοφία της πρόληψης αποτελούν προσωπική στάση ζωής. Αναζητούν συνεργασία με το φορέα προκειμένου να συμβάλλουν στην προώθηση των στόχων της πρόληψης στην ευρύτερη κοινότητα αξιοποιώντας το προσωπικό τους βίωμα και ορμούμενοι από την ανησυχία τους για το κοινωνικό γίγνεσθαι.

Εκπαίδευση εθελοντών

    Η εκπαίδευση των εθελοντών στην πρόληψη χρειάζεται να είναι μια συνεχής διαδικασία που να εξασφαλίζει: την προσωπική τους ανάπτυξη, την ομαλή λειτουργία των ομάδων και του φορέα, την αποτελεσματικότητα στο ρόλο και στη δράση τους καθώς και την ανατροφοδότησή τους.
    Οι βασικοί τομείς εκπαίδευσης των εθελοντών θα πρέπει να είναι :
  • Η εκπαίδευση σε θέματα που αφορούν την ουσιοεξάρτηση και τη φιλοσοφία της πρόληψης
  • Εκπαίδευση στον εθελοντισμό, στη φιλοσοφία και τον τρόπο λειτουργίας του φορέα
  • Εκπαίδευση σε προσωπικές και κοινωνικές δεξιότητες
  • Εκπαίδευση σε θέματα δυναμικής της ομάδας καθώς και στο ρόλο που έχει να διαδραματίσει μια ομάδα εθελοντών στη πρόληψη και τέλος
  • Εκπαίδευση στο σχεδιασμό και αξιολόγηση δράσεων πρόληψης.
  •     Είναι σημαντικό να υπάρχει μια αρχική εκπαίδευση συγκεκριμένης χρονικής διάρκειας η οποία να λειτουργεί και ως δοκιμαστική περίοδος κατά την οποία μπορεί ο εθελοντής να ξεκαθαρίσει το κίνητρο του και να επιβεβαιώσει ή όχι τη δέσμευση του για εθελοντική συμμετοχή και δράση στο φορέα. Στη συνέχεια η ομάδα των εθελοντών αποτελεί το πλαίσιο στο οποίο θα συνεχίσει να εκπαιδεύεται και να ανατροφοδοτείται.

    Κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης των εθελοντών έχουμε να αντιμετωπίσουμε και διαφορετικές προκλήσεις που είναι ανάλογες των κινήτρων τους. Για παράδειγμα για τους εθελοντές που προσεγγίζουν το φορέα με βασικό κίνητρο αυτό της προσφοράς, η πρόκληση είναι να ανοίξει μέσα από την εκπαίδευση και η ανάγκη για προσωπική ανάπτυξη και βελτίωση ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στο ρόλο τους. Με τα άτομα που προέρχονται από εκπαιδεύσεις συγκεκριμένων ομάδων στόχου (γονείς, εκπαιδευτικοί) υπάρχει μια διαφορετική πρόκληση. Στα εκπαιδευτικά σεμινάρια που αφορούν το ρόλο τους κατανοούν την ατομική ευθύνη στο χώρο της οικογένειας ή στις σχέσεις με τους μαθητές τους στην εκπαίδευση τους όμως στον εθελοντισμό χρειάζεται να ανοίξουμε την οπτική της συλλογικής ευθύνης στο χώρο της πρόληψης και της ανάγκης για παρέμβαση σε επίπεδο ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος.

Λειτουργία των εθελοντών σε ομάδες έργου

    Οι εθελοντές για να μπορέσουν να στηρίξουν τα προγράμματα πρόληψης αλλά και να βιώσουν το μεγαλύτερο όφελος από την εθελοντική δράση χρειάζεται να λειτουργούν στα πλαίσια ομάδων έργου. Η ομάδα μπορεί να στηρίξει, να ενθαρρύνει και να εμπνέει σε δράση. Μέσα στην ομάδα μπορούν να βιώσουν τα οφέλη της ομαδικότητας, της ανταλλαγής, της επαφής και της επικοινωνίας με τους άλλους. Η ομάδα μπορεί να κρατήσει ζωντανό το κίνητρο και το όραμα.

    Οι ομάδες έργου χρειάζεται να κινούνται παράλληλα σε δυο επίπεδα :
  • Στην προώθηση της δικής τους μορφής οργάνωσης (δομή – έργο) και σχέσεων (εσωτερική λειτουργία) &
  • Στη δημιουργία συνθηκών στην κοινότητα που θα διασφαλίζουν την εξέλιξη και την προοπτική στην πραγμάτωση του οράματος τους (έξω δράση).

    Η διαλεκτική σχέση των δυο παραπάνω είναι το κριτήριο εύρυθμης λειτουργίας της ομάδας εθελοντών, γιατί παρέχει πάνω απ' όλα ένα πρότυπο λειτουργικότητας για όλη την κοινότητα.
    Η διασφάλιση της ισορροπίας ανάμεσα στην εσωτερική λειτουργία και την έξω δράση αποτελεί την μεγαλύτερη πρόκληση για τις ομάδες εθελοντών και το σημείο στο οποίο παρουσιάζονται οι σημαντικότερες δυσκολίες.
    Ο εθελοντής ζώντας σε μια κοινωνία όπου κυριαρχεί η απομόνωση και η μοναξιά έχοντας στερηθεί την εμπειρία της συλλογικότητας επιδιώκει να ενταχθεί σε μια ομάδα όπου θα συναλλάσσεται ουσιαστικά, τρεφόμενος ο ίδιος ψυχικά. Η ανάγκη του αυτή συχνά επισκιάζει τα πάντα αποπροσανατολίζοντας τον από τον στόχο της κοινωνικής δράσης και προσφοράς. Το αποτέλεσμα είναι η ομάδα να οδηγείται σε ένα κλείσιμο που τελικά ούτε τα ίδια τα μέλη ικανοποιεί ούτε συνάδει με την φιλοσοφία της πρόληψης και του εθελοντισμού. Από την άλλη η υπερβολική ή σχεδόν αποκλειστική έγνοια για την παραγωγή έργου που δεν αφήνει χώρο για την ανάπτυξη των διαπροσωπικών σχέσεων δυναμιτίζει την εύρυθμη λειτουργία της ομάδας εθελοντών. Κι αυτό γιατί στην προσπάθεια περάτωσης ενός δύσκολου εγχειρήματος που απαιτεί καλό καταμερισμό και εμπειρία συνεργασίας, οι πικρίες και οι ματαιώσεις είναι αναπόφευκτες. Έτσι, αν δεν έχει δοθεί ο απαραίτητος χώρος για την ανάπτυξη των διαπροσωπικών σχέσεων οι εθελοντές δεν μπορούν να βιώσουν το όφελος από την μεταξύ τους αλληλεπίδραση αλλά και από την δουλειά στην κοινότητα.
    Στόχος λοιπόν, είναι η ικανοποίηση και ψυχική τροφοδότηση των εθελοντών από την εσωτερική λειτουργία της ομάδας και από την κοινωνική τους δράση.

        Οι συνθήκες που μπορούν να εξασφαλίσουν την προοπτική στις ομάδες εθελοντών με έργο στην πρόληψη είναι :
  • Σταθερό και συγκεκριμένο πλαίσιο λειτουργίας της ομάδας σε συνεχή βάση και με ξεκάθαρη δέσμευση των μελών
  • Έμφαση στην ανάπτυξη σχέσεων μέσα στην ομάδα αλλά και εκτός ομάδας
  • Σχεδιασμός του έργου της ομάδας με την μορφή project
  • Αξιοποίηση των ιδιαίτερων δεξιοτήτων, γνώσεων και εμπειριών όλων των μελών της ομάδας ώστε να νιώθουν όλοι εξίσου σημαντικοί και συμμέτοχοι στο έργο
  • Σύνθεση, συγκερασμός των αναγκών της κοινότητας με τις ανάγκες της ομάδας και του φορέα.
  • Συνεχής εκπαίδευση και ανατροφοδότηση
  • Συντονισμός της ομάδας από έναν επαγγελματία ή έμπειρο και εκπαιδευμένο εθελοντή
  • Εποπτεία και στήριξη του συντονιστή
  • Συνεχή και συστηματική αξιολόγηση του έργου και της εσωτερικής λειτουργίας.

    Στα πρώτα στάδια των ομάδων που συμμετέχουν σε δράσεις πρόληψης τα στελέχη χρειάζεται να διαδραματίσουν ένα βασικό ρόλο ως προς την παροχή γνώσεων και την ενίσχυση των προσωπικών και κοινωνικών δεξιοτήτων τους. Στα επόμενα στάδια εξέλιξης των ομάδων χρειάζεται να διευκολύνουμε τα μέλη ώστε να διασαφηνίσουν και να υιοθετήσουν τις βασικές αρχές της πρόληψης, βάση των οποίων να βιώνουν, να ερμηνεύουν και να αξιοποιούν τις καθημερινές προσωπικές και ομαδικές εμπειρίες.
    Μια τέτοια διαδικασία μπορεί να αποτελέσει τον καλύτερο τρόπο για αυτοεκπαίδευση, προσωπική εξέλιξη και για αναγνώριση του προσωπικού οφέλους που προκύπτει από την συμμετοχή στην πρόληψη.
    Η εμπειρία μέχρι τώρα έχει δείξει ότι οι εθελοντές έχουν να διαδραματίσουν ένα σημαντικότατο ρόλο στην ευαισθητοποίηση της κοινότητας. Αυτό που διαφοροποιείται είναι η μεθοδολογία, τα εργαλεία και οι τεχνικές που επιλέγει η κάθε ομάδα ανάλογα με τις ιδιαίτερες ικανότητες και επιθυμίες των μελών. Η πρόκληση δεν είναι τόσο το είδος της δράσης όσο ο τρόπος που θα γίνει και το μήνυμα που θα μεταφερθεί στην κοινότητα.
    Έχει φανεί ότι η ομάδα θα πρέπει να αναλογίζεται συχνά, αν μέσα από το έργο της προβάλει τελικά έναν διαφορετικό τρόπο ζωής και μια θετική πρόταση σε αυτά που θέλει να αλλάξει.
    Από τις παραπάνω διαπιστώσεις, αντιλαμβάνεται κανείς ότι σε έναν φορέα πρόληψης που εργάζεται με εθελοντές οι μετέχοντες έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολλές προκλήσεις, να βιώσουμε θετικά και αρνητικά συναισθήματα, καθώς επίσης και αρκετές ματαιώσεις. Η μεγαλύτερη όμως πρόκληση για εμάς είναι να καταφέρουμε μέσα στα πλαίσια της δικής μας δομής να δουλέψουμε και να αλλάξουμε εκείνες τις στάσεις και συμπεριφορές που αναπαράγουν στοιχεία που ευνοούν την εξάρτηση.
    Κάτι τέτοιο απαιτεί μια συνεχή προσπάθεια γιατί την ίδια στιγμή που επιτυγχάνουμε μια ισορροπία, μια νέα πρόκληση έρχεται να την αναταράξει. Όταν όμως εμείς (επαγγελματίες & εθελοντές) βρίσκουμε ένα νόημα σε αυτή την διεργασία και την αξιοποιούμε για να εξελιχθούμε προσωπικά και ομαδικά, τότε μόνο μπορούμε να εμπνεύσουμε και άλλους για το όραμα μας. Αυτό μας δίνει και την εγγύηση ότι η πρόληψη μπορεί να είναι αποτελεσματική και να έχει προοπτική.

Ενημερωτικό υλικό

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

books

Φυλλάδια

fylladia

 

Ραδιοφωνικά & τηλεοπτικά σποτ

ylikosm